Ո՞ւր գնացին Սիսիանի 14 գործարանները

Մովսես Խորենացու վկայությամբ՝ Սիսիան անունը կապված է Սյունյաց իշխանական տան նախնիներից՝ Սիսակի հետ։ Պատմաբան-բանասեր Մորուս Հասրաթյանի աշխատություններում Սիսիան բնակավայրը հիշվում է սկսած 10-րդ դարից, սակայն ոչ թե Սիսիան անունով այլ ՝ Ծղուկ, Սիսավան, Սիսական, Քեթովան և Ղարաքիլիսա անուններով: Սիսիան տեղանունն առաջին անգամ հանդիպում է 13-րդ դարում Կիրակոս Գանձակեցու աշխատություններում։ Այն Սյունիքի իշխանության կենտրոններից մեկն էր, որը եղել է առևտրական և ռազմավարական ուղիների հանգույց, կապել Հայաստանը Արցախի և Իրանի հետ։ Սակայն 1604 թվականին Սիսիանի բնակչությունը նույնպես ենթարկվել է Շահ Աբաս I-ի կազմակերպած հայերի զանգվածային տեղահանությանը։ Այդ բռնագաղթի հետևանքով Արևելյան Հայաստանի բազմաթիվ գավառներից, այդ թվում Սյունիքից, հայերը հարկադրաբար տեղափոխվել են Պարսկաստան։

Պատմաբան, լրագրող Հենզել Առաքելյանի «Սիսիան» գրքում նշվում է , որ այժմյան Սիսիանի բնակչությունն ավելի ուշ է ձևավորվել՝ 19-րդ դարում տեղի ունեցած վերաբնակեցումներից հետո։ 1828 թվականից հետո, ռուս-պարսկական պատերազմների ավարտին, Սիսիանի տարածք սկսեցին տեղափոխվել հայ ընտանիքներ Պարսկաստանի տարբեր շրջաններից, հատկապես՝ Սալմաստից և Խոյից։

Պարսկաստանի Խոյ նահանգից եկած և Ույծ գյուղում բնակեցված Մարգարենց ազգից Լիլիթ Վարդանյանը ծնվել, մեծացել և ապրում է Սիսիանում։ Նա համաձայն չէ, որ Սիսիանը փոքր գավառական քաղաք է։

Բռնակոթ գյուղի  բնակիչ Սելբերտ Շաբանյանի խոսքով՝ Սիսիանում կան ինչպես «բնիկ» սյունեցիներ, այնպես էլ «եկվորներ»։ Բնիկները հիմնականում հարակից գյուղերից են՝ Բռնակոթից, Տոլորսից, Հացավանից, Բնունիսից, Դարբասից, Լորից և այլ բնակավայրերից, եկվորներն այստեղ են հաստատվել 1828 թվականի վերաբնակեցումների ժամանակ՝ գալով տարբեր վայրերից, այդ թվում՝ Վանա լճի և Խոյի շրջակայքից։

Մինչ այդ բնակավայրը համեմատաբար սակավաբնակ էր: Այստեղ բնակվում էին ընդամենը մի քանի ընտանիք, այդ թվում՝ բռնակոթցի Մելիք-Սաֆրազյանների տոհմի անդամները։ Այսօր էլ տոհմի ներկայացուցիչները շարունակում են բնակվել Բռնակոթ գյուղում։ Այդ գյուղից է սերում նաև պատմաբան Նիկողայոս Ադոնցի տոհմը։ Գաղտնիք չէ, որ Սիսիանը տվել է Հայաստանին շատ մտավորականների։ Ղարաքիլիսայում առաջին պետական դպրոցը ստեղծել է Արշակ Ղազարյանը 1882թ., այդ տարի դպրոցն ունեցել է 52 աշակերտ ( Ս․ Խանզադյան, «Հայրենապատում», գիրք Ա)։

Սիսիանում ձևավորվող ենթակառուցվածքները նպաստեցին քաղաքի առաջընթացին։

1936 թվականին քաղաքում օդանավակայան է բացվում (Սերո Խանզադյան, «Հայրենապատում», գիրք Ա)։ Սակայն այն երկար չի գործում, սիսիանցիների կարծիքով՝ քաղաքի մեջ էր, դրա համար փակվեց։

Սիսիանի բնակիչ Ռաֆայել Թաթոսյանը պատմում է. «Մանկությանս հիշողություններից մի դրվագ կա, որ շատ պարզ եմ հիշում։ Երբ դեռ փոքր էինք, գնում էինք օդանավակայան ու այնտեղ խաղում։ Հետո օդանավակայանը տեղափոխվեց ու դարձավ ռազմական, բայց մինչև այսօր մենք՝ տեղացիներս, այդ վայրը շարունակում ենք անվանել «աերոպորտի տեղը»։

1982-ին սկսվում է նոր օդանավակայանի շինարարությունը, ճարտարապետը Ռոբերտ Այդինյանն էր։

1953թ. մայիս: Հին Ղարաքիլիսան Սիսիան քաղաք է դառնում: Սիսիանի հատակագիծը կազմվել է 1976 թվականին, ըստ որի վերակառուցվում է կենտրոնը, կառուցվում են բնակելի նոր զանգվածներ։

Որոտանի ձախ ափին 6-7-րդ դարի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցուն հարակից թաղամասն է համարվում Սիսիանի ամենահին թաղամասը։ Այսօր էլ թաղամասով շրջելիս կարելի է հանդիպել կոլորիտային հին տների, որոնք պահպանվել են ամբողջությամբ, կամ մասամբ ձևափոխված: Որոշ տներ վերակառուցվել են խորհրդային տարիներին, ապա անկախության շրջանում։

Այս թաղամասում Սիսիանի քաղաքի կարգավիճակի տարիքին է մինչ օրս կանգնած Վարդանյանների տունը, որը կառուցել է Լորիկ Վարդանյանի ամուսին Զավեն Վարդանյանը եղբոր հետ մասին, որպես ընտանեկան տուն։

Ի դեպ, Զավեն Վարդանյանը 33 տարի եղել է Սբ․ Գրիգոր լուսավորիչ կամ Սյունի եկեղեցու ժամկոչը, մոմավաճառը, պահակը։ Նրանց զավակները Սիսիանում ճանաչված և սիրված մարդիկ են։ Թաթուլ Վարդանյանը (Թաթուլ Սյունի) պատմաբան է, Սիսիանի Ն․ Ադոնցի անվան պատմության թանգարանի նախկին տնօրենն է։

Գործարանը հումքը ներմուծում էր Չինաստանից, Պակիստանից։ Իսկ արտադրանքը պահանջված էր ամբողջ Սովետական միությունում։

«Մեր արտադրանքի 98%-ն արտահանվում էր Սովետական միության տարբեր երկրներ, իսկ 2 %-ն էր ընդամենը մնում Հայաստանում: Դա էլ հետո հավաքվում էր և մի ձևով էլի ուղարկվում, այդքան հագեցած էր տրիկոտաժի արտադրությունը։ Գործարանները շատ էին՝ Երևանում, Շիրակի մարզում, Կապանում, Գորիսում, բոլոր տեղերում կար։ Հումքը, դե, բամբակն է, բամբակը Հայաստանում չկար, ներկրում էինք կամ պատրաստի կտորի տեսքով, կամ մանվածքի տեսքով, որը հետո տալիս էինք Մարալիկի ֆաբրիկա։ Իրենք թել էին մանում, մենք կտորը գործում, կտորը վերամշակում, հետո վերածում արտադրանքի», - պատմում է Բենիկ Հակոբջանյանը։

Գործարանի բոլոր մասնաճյուղերում միասին՝ շուրջ 1100 մարդ էր աշխատում: Յուրաքանչյուր պրոֆիլի արտադրամաս ուներ իր դերձակները, վարպետները, ենթավարպետները:

Գործարանը նույնիսկ փորձել է համագործակցել Puma ընկերության հետ, սակայն չի ստացվել։ Այսօր գործարանից մնացել են պատերն ու դրանց կողքին աճած աղբակույտերը։ Ամբողջովին ավերակ դարձած այս շինությունը սիսիանցիների խոսքերով թալանվել է։

Սիսիանի լամպերի գործարանում որպես մեխանիկ է աշխատել Սոս Հարությունյանը։ Նա պատմում է, որ գործարանում աշխատանքը կազմակերպված էր, հստակ և համակարգված, յուրաքանչյուր աշխատող ուներ իր գործառույթը, իսկ մեխանիկների աշխատանքը առանցքային էր արտադրության անխափան ընթացքն ապահովելու համար։ Սակայն ժամանակի ընթացքում, ինչպես շատ այլ ձեռնարկություններ, լամպի գործարանն էլ դադարեց գործել՝ դառնալով սոսկ քաղաքային հիշողություն։

Այսօր լամպի գործարանի տեղում գործում է Սիսիանի քարի գործարանը։ Իսկ տեքստիլի, շինանյութի և պանրի գործարանների շինությունները չեն շահագործվում: Դրանք հիմնականում լքվել են և թալանվել։ Անուններ տալուց բոլորը խուսափում են։ Միայն ասում են, որ Խորհրդային միության փլուզումից հետո մաս- մաս վաճառվել են տեխնիկան, գործիքները և էլի շատ բաներ։
Սիսիանն այսօր էլ ժամանակների խաչմերուկում է։ Այստեղ ապրում են, արարում և զարգանում։ Չնայած դժվարություններին՝ Սիսիանը կրկին ունի զարգանալու ներուժ՝ հենվելով անցյալի փորձի ու մարդկանց վրա։ Իսկ «Զանգերն անցանք» արտահայտությունը շարունակում է մնալ վերադարձի ու նոր ուժ ստանալու խորհրդանիշ։