Կոնդը և Հին Նորքը․
Երևանի հին թաղամասերի վերածնունդը

Վերջերս Հայաստանի վարչապետն այցելել է նրա տուն։
«Նա ասաց, որ մեր տունը շատ հին է, դրան ձեռք տալ չի կարելի։ Այն պետք է անխաթար մնա», - պատմում է Մարիետան։

Երևանի ամենահին թաղամասերը, որոնք տարիներ շարունակ անտեսված ու մոռացված էին, այժմ վերածնվում են՝ տեղի հիշողության և պատմության պահպանման նկատմամբ աճող հետաքրքրության շնորհիվ։ Տուն-թանգարաններ, սրճարաններ և մշակութային կենտրոններ են հայտնվում Կոնդում և, վերջերս, նաև Հին Նորքում՝ Երևանի ամենահին երկու թաղամասերում, որոնք գտնվում են անմիջապես քաղաքի կենտրոնին կից։

«Ես դա անվանում եմ «վերականգնում ներքևից», - ասում է ժողովրդական կամ վերնակուլյար ճարտարապետության մասնագետ Անդրեյ Իվանովը։ Առանց պետական աջակցության, սակայն զբոսաշրջիկների աճող հետաքրքրության շնորհիվ այս թաղամասերի բնակիչներն իրենք են փորձում պահպանել ու վերականգնել տեղի պատմությունը։

Կոնդը հայտնի է որպես Երևանի ամենահին թաղամասը, որը վերապրել է խորհրդային բրուտալիստական վերակառուցումն ու հետխորհրդային կառուցապատումները։ Գտնվելով քաղաքի կենտրոնական հատվածից հարավ ընկած բլրի վրա՝ թաղամասը հիշեցնում է ժամանակի պարկուճ, որը թաքնված է շրջակա բարձրահարկ շենքերի և շինհրապարակների միջև։ Այսօր քաոսային շարված ինքնաշեն տների ու փողոցների թաղամասում համապատասխան ենթակառուցվածքներ չկան, կենցաղային պայմանները վատն են։ Թաղամասով անցնող բազմաթիվ փողոցներ ասֆալտապատ չեն, իսկ բնակելի կառուցապատումը ձևավորվել է անկանոն կերպով։

«Կոնդը Երևանում բարեկեցիկ, բազմազգ, բավական բազմազան և կիսանկախ քաղաքային միջավայր է եղել», - ասում է ճարտարապետ Սևադա Պետրոսյանը, որը վերջին 25 տարիներին ուսումնասիրում է թաղամասը։ Առնվազն 17-րդ դարի վերջից, երբ կառուցվել է Թափաբաշի մզկիթը, տարածքում բնակվել են ինչպես մահմեդականներ, այնպես էլ քրիստոնյաներ։ Մահմեդական բնակչությունը կենտրոնացած էր հարավում՝ մզկիթի մոտ, իսկ քրիստոնեական համայնքը՝ հյուսիսում՝ Սուրբ Հովհաննես Մկրտիչ եկեղեցու շուրջ։

Երբ ճարտարապետ Ալեքսանդր Թամանյանը 1924 թվականին նախագծում էր Երևանի հատակագիծը, նա նախատեսում էր Կոնդը դարձնել բացօթյա թանգարանային թաղամաս։ Նրա տեսլականը այդպես էլ իրականություն չդարձավ, և տարածքը մնաց այնպիսին, ինչպիսին կար՝ ծուռումուռ փակուղիներով և քաղաքային բնակեցման տարատեսակ շերտերի մնացորդներով։

«Նրանք եկել էին Թուրքիայից՝ Վան քաղաքից», - ասում է Մարիետան՝ մատնացույց անելով իր նախնիների լուսանկարը, - Նրանք եկան այստեղ, մեծ գումար վճարեցին և գնեցին այս տունը»։

20-րդ դարի սկզբին Կոնդը ապաստան դարձավ Օսմանյան կայսրությունում ցեղասպանության մղձավանջից փախչող հայերի համար։

«Իմ պապը գաղթական էր Արևմտյան Հայաստանից», - ասում է կոնդեցի Արամը, որի ընտանիքը Մուշից (այժմ՝ Թուրքիայում) տեղափոխվել էր Երևան։ Նա ինձ ցույց է տալիս իր տան բակը՝ բացատրելով, որ ժամանակին այնտեղ տասնվեց ընտանիք էր բնակվում։

Տասնամյակների ընթացքում բազմաթիվ նախագծերով փորձ է արվել վերակենդանացնել Կոնդի տարածքը։ 1978 թվականին հրապարակվեցին ծրագրեր, որոնցով նախատեսվում էր մաքրել թաղամասի որոշ հատվածներ և տները փոխարինել բարձրահարկ ու բազմաբնակարան շենքերով։ 1980-ականներին Հայաստանի կոմունիստական կուսակցության այն ժամանակվա առաջին քարտուղար Կարեն Դեմիրճյանը ցանկանում էր, որ Կոնդը դառնա Երևանի Մոնմարտրը։ Այս բոլոր ծրագրերը ձախողվեցին։ Թեև թաղամասը պաշտոնապես ներառվել էր քաղաքի գլխավոր հատակագծում դեռևս 1924 թվականին, այն բարեկարգելու վերաբերյալ կառավարության խոստումները մնացին թղթի վրա։ Ուստի թաղամասի բնակիչները, իրենց կենցաղային պայմանները բարելավելու համար, դիմեցին ինքնաբուխ, ապօրինի շինարարության։ Այդ պատճառով այսօրվա Կոնդն իրենից ներկայացնում է տասնամյակների ոչ ֆորմալ կառուցապատման արդյունք։

2021 թվականին Հայաստանի քաղաքաշինության կոմիտեն հայտարարեց մրցույթ՝ կրկին մշակելու Կոնդի վերակենդանացման նախագիծ։ Մինչ այժմ այս ծրագրերը որևէ շոշափելի արդյունք չեն տվել։

«Կոնդի պատմությունը թաքնված է ինքնաշեն կառուցապատման շերտերի տակ», - ասում է Սևադա Պետրոսյանը։ Պետության մշտական քանդման ծրագրերի պատճառով ոչ ոք եղածը պատշաճ պահպանելու համար ներդրումներ չէր կատարում։

Թեև Կոնդը հաճախ ռոմանտիկացվում է որպես հին Երևանի վերջին մնացորդ, քաղաքի ենթակառուցվածքների արդիականացման ժամանակ այն անտեսվել է։
«Այս կոյուղու համակարգը 100 տարեկան է», - ասում է Կոնդի բնակիչ Արամը։ Նա ասում է, որ փողոցներում ներկայումս իրականացվում են շինարարական աշխատանքներ միայն խիստ անհրաժեշտ ենթակառուցվածքների՝ ջրամատակարարման և կոյուղու խնդիրները վերացնելու համար։

Հունիսին վարչապետ Նիկոլ Փաշինյանն այցելեց Կոնդ՝ թաղամասի վերակառուցման հերթական ծրագրի հայտարարությունից հետո։ Արամն ասում է, որ վարչապետը նրանց խոստացել է «զբոսաշրջային Մեքքա»։ Հին ավանդական քարե ճարտարապետության գրավչությունը, երկրում զբոսաշրջության աճի հետ մեկտեղ, բարձրացրել է Կոնդում անշարժ գույքի արժեքը։

«Սա երկսայր սուր է», - զգուշացնում է ճարտարապետ, հետազոտող Սևադա Պետրոսյանը։ Թեև թաղամասի նկատմամբ աճող հետաքրքրությունն ակնհայտորեն օգուտ է բերում բնակիչներին, այն նաև ջենտրիֆիկացիայի վտանգ է ստեղծում և ճանապարհ է բացում խոշոր կառուցապատողների համար, որոնք կարող են վնասել միջավայրը։

Թեպետ Կոնդում զբոսաշրջության ընդլայնման վերաբերյալ կառավարության ծրագրերը շատ թարմ են, սակայն վերջին մի քանի տարիներին տարածքում արդեն ի հայտ են եկել տեղական նախաձեռնություններ և փոքր բիզնեսներ։

«Այն շատ հին է։ Մայրս, տատս այստեղ են ապրել», - ասում է Կոնդի մեկ այլ բնակիչ Արփինեն՝ ցույց տալով իր տունը։ Նա աշխատում է թաղամասի փոքրիկ սրճարաններից մեկում, որը բացվել է երեք ամիս առաջ։

Սևադա Պետրոսյանը տարիներ շարունակ խրախուսում է մարդկանց Կոնդում փոքր բիզնեսներ բացել։ «Դա ամենահեշտ բանն է, նկատի ունեմ՝ պարզապես Սարյան փողոցում ցուցանակ դրեք և աստիճանների վերևում սրճարան բացեք։ Մարդիկ կհեղեղեն այն», - բացատրում է նա։

Կոնդի նկատմամբ հետաքրքրության շնորհիվ տարածքում պատմական արժեք ունեցող հուշարձանները վերջերս հաշվառվել են։ «Ամբողջ թաղամասը պետք է գրանցվի որպես հուշարձան՝ դրա քաղաքային կառուցվածքը, ամբողջ հյուսվածքը», - կարծում է Սևադա Պետրոսյանը։ Նրա կարծիքով՝ առանձին շենքերի պաշտպանությունը բավարար չէ։ Ժողովրդական կառուցապատման փոխկապակցված շերտերը դժվարացնում են առանձին արժեքավոր հուշարձանները տարբերակելու գործը։

Այժմ այն տանը, որտեղ բնակություն հաստատեց Հովհաննեսը, պահպանվում են այդ ընտանիքի հիշողությունն ու Հին Նորքի ավանդական կենսակերպը։ Նելլին ցույց է տալիս Ռուսական կայսրության կնիքով մի փաստաթուղթ, որը հաստատում է ընտանիքի՝ հողի նկատմամբ սեփականության իրավունքը։ Տունը կանգուն է ավելի քան 150 տարի։

Թանգարանի նկուղը լի է գինեգործական իրերով․ խաղող տրորելու մեծ տաշտ, ավանդական կավե կարասներ և փոշոտ գինու շշերով լի դարակներ կան։ Նելլիի խոսքով՝ Նորքի նկուղների մեծ մասն օգտագործվել է որպես գինու մառան, սակայն դրանցից քչերն են պահպանվել։ Նրանց կարասների հավաքածուն տարածքում ամենալավ պահպանվածներից մեկն է։

«Կարծում եմ՝ երիտասարդ սերունդը սկսում է գիտակցել դա և ինչ-որ բան անել այդ ուղղությամբ», - ասում է Հայկը՝ խոսելով տեղական պատմության և ժառանգության պահպանման մասին։ Մինչ այժմ այս առաքելությունը ստանձնել են հենց Հին Նորքի բնակիչները։

Այս գործընթացները երկու թաղամասերում զարգանում են տարբեր ուղիներով։ Կոնդն արդեն տևական ժամանակ է, ինչ ուշադրության կենտրոնում է, Հին Նորքն այժմ հետևում է Կոնդի օրինակին՝ այցելու գրավող տեղական նախաձեռնություններով։ Բացի այդ, վերնակուլյար ճարտարապետության և քաղաքային սոցիալ-մշակութային միջավայրի անկախ հետազոտող, պրոֆեսոր Անդրեյ Իվանովի խոսքով՝ Հին Նորքի գրեթե ամբողջ տարածքն ընդգրկված է պահպանվող մշակութային-պատմական գոտու սահմաններում, մինչդեռ Կոնդում միայն վերջերս են սկսել առանձին շենքեր հաշվառել։