Դաստակերտ․
հետարդյունաբերական լռություն
Հայաստանի ամենափոքր քաղաքը. պղնձամոլիբդենային հանքավայրից մինչև դատարկված փողոցներ
Լուսանկարը՝ Մարիա Գունկոյի
Դաստակերտը քեզ չի դիմավորում․ այն պարզապես իր տեղում է՝ լուռ, անշարժ, կարծես սպասման մեջ։ Լեռների մեջ թաքնված այս բնակավայր մտնելիս առաջինը դատարկությունն ես զգում․ փողոցներով քայլում ես միայնակ, շենքերի պատուհանները մութ են, բակերն՝ առանց ձայների։
Քայլում ես ու հասկանում՝ ժամանակին այս ամենն, իհարկե, դատարկության համար չի կառուցվել։ Այս նույն փողոցներում ժամանակին հարյուրավոր մարդիկ էին քայլում, զրուցում, շտապում։ Հիմա մնացել են միայն ամայությունն ու լռությունը։ Եվ հենց այստեղ է վերջապես առաջանում անախորժ ըմբռնումը․ դու գյուղում չես։ Սա քաղաք է՝ գրանցված Հայաստանի քաղաքների ցանկում։ Բայց այն, ինչ տեսնում ես, չի համապատասխանում այդ կարգավիճակին։
Դաստակերտը գտնվում է Սյունիքի մարզում՝ Երևանից մոտ 225 կմ հարավ, Այրի լեռան լանջին։ «Դաստակ» և «կերտել» բառերից ձևավորված անունը նշանակում է ձեռքով կերտված վայր։ Բառը նաև նշանակում է կալվածք, ապարանք: Ըստ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ միջին դարերում այստեղ հիմնվել է բնակավայր, որը ծառայել է որպես Տաթևի վանքի քահանաների ամառային հանգստավայր։
Դաստակերտը գտնվում է Սյունիքի մարզում՝ Երևանից մոտ 225 կմ հարավ, Այրի լեռան լանջին։ «Դաստակ» և «կերտել» բառերից ձևավորված անունը նշանակում է ձեռքով կերտված վայր։ Բառը նաև նշանակում է կալվածք, ապարանք: Ըստ պատմիչ Ստեփանոս Օրբելյանի՝ միջին դարերում այստեղ հիմնվել է բնակավայր, որը ծառայել է որպես Տաթևի վանքի քահանաների ամառային հանգստավայր։
Դաստակերտի դպրոցի սանը քաղաքի համայնապատկերին
Լուսանկարների աղբյուրը՝ Դաստակերտի միջնակարգ դպրոց
Երկար ժամանակ Դաստակերտը փոքր բնակավայր էր՝ համեմատաբար քիչ բնակչությամբ։ Սակայն իրավիճակը կտրուկ փոխվել է խորհրդային շրջանում։ 1945 թվականին այստեղ հայտնաբերվել են պղնձամոլիբդենային հանքեր, և սկսվել է արդյունաբերական զարգացումը։ 1950-ականներին կառուցվել է հանքարդյունաբերական կոմբինատը, որը շահագործման է հանձնվել 1952 թվականին։ Բնակավայրը կտրուկ փոխվել է․ փոքր գյուղը վերածվել է քաղաքատիպ ավանի, և բնակչությունը աճել է՝ հասնելով մոտ 4500-ի։
Այսօր Դաստակերտում այլ պատկեր է․ երբեմնի բազմամարդ բնակավայրում այժմ ապրում է ընդամենը մի քանի հարյուր մարդ։ Չնայած դրան՝ այն շարունակում է համարվել քաղաք։ Անցյալի տարբեր փուլերը՝ վանքի ամառանոցից մինչև արդյունաբերական կենտրոն, իրենց հետքն են թողել քաղաքի վրա։
Այսօր Դաստակերտում այլ պատկեր է․ երբեմնի բազմամարդ բնակավայրում այժմ ապրում է ընդամենը մի քանի հարյուր մարդ։ Չնայած դրան՝ այն շարունակում է համարվել քաղաք։ Անցյալի տարբեր փուլերը՝ վանքի ամառանոցից մինչև արդյունաբերական կենտրոն, իրենց հետքն են թողել քաղաքի վրա։
“
1975 թվականը Դաստակերտի համար նույնպես շրջադարձային էր՝ վատ իմաստով։ Հանքավայրի պաշարները աստիճանաբար սպառվում էին, և գործարանի աշխատանքը այլևս արդյունավետ չէր։ Երբ այն փակվեց, անհետացավ նաև բնակավայրի հիմնական տնտեսական շարժիչ ուժը։ Մարդիկ, որոնք տարիներ շարունակ ապրել ու աշխատել էին այստեղ, սկսեցին հեռանալ՝ փնտրելով նոր հնարավորություններ։ Մի քանի տարի անց՝ 1970-ականների վերջերին, փորձ արվեց նոր շունչ հաղորդել բնակավայրին։
«Պղնձի և մոլիբդենի պաշարների բազայի վրա այստեղ 1952 թվականին կազմակերպվել է շրջանի արդյունաբերական ձեռնարկությունների առաջնեկը՝ պղնձամոլիբդենային կոմբինատը: Սակայն պաշարների սպառվելու պատճառով 70-ականների վերջերին կոմբինատը վերապրոֆիլավորվել է և այժմ թողարկում է լայն սպառման առարկաներ։
Դաստակերտը շրջանի եզակի ավանն է: Ժամանակին այստեղ կառուցվել են երկհարկանի կամ եռհարկանի բնակելի տներ, կուլտուր-կենցաղային մշակութային օջախներ, հիվանդանոց, հացի արտադրամաս և այլն:
Մինչև 1988 թվականը ավանը ուներ խառը բնակչություն՝ հայեր և ադրբեջանցիներ: Վերջիններիս մեկնելուց հետո այստեղ են եկել արդբեջանաբնակ հայեր: Ավանն ունի ավելի քան 600 բնակիչ: Նրանք հիմնականում զբաղվում են անասնապահությամբ: Աշխատատեղերի բացակայության պատճառով Բաքվից և Սումգայիթից եկած որոշ ընտանիքներ տեղափոխվեցին Ռուսաստան»:
«Պղնձի և մոլիբդենի պաշարների բազայի վրա այստեղ 1952 թվականին կազմակերպվել է շրջանի արդյունաբերական ձեռնարկությունների առաջնեկը՝ պղնձամոլիբդենային կոմբինատը: Սակայն պաշարների սպառվելու պատճառով 70-ականների վերջերին կոմբինատը վերապրոֆիլավորվել է և այժմ թողարկում է լայն սպառման առարկաներ։
Դաստակերտը շրջանի եզակի ավանն է: Ժամանակին այստեղ կառուցվել են երկհարկանի կամ եռհարկանի բնակելի տներ, կուլտուր-կենցաղային մշակութային օջախներ, հիվանդանոց, հացի արտադրամաս և այլն:
Մինչև 1988 թվականը ավանը ուներ խառը բնակչություն՝ հայեր և ադրբեջանցիներ: Վերջիններիս մեկնելուց հետո այստեղ են եկել արդբեջանաբնակ հայեր: Ավանն ունի ավելի քան 600 բնակիչ: Նրանք հիմնականում զբաղվում են անասնապահությամբ: Աշխատատեղերի բացակայության պատճառով Բաքվից և Սումգայիթից եկած որոշ ընտանիքներ տեղափոխվեցին Ռուսաստան»:
Նախկին ծավալներն ու աշխուժությունը այլևս չվերադարձան։ Դաստակերտը աստիճանաբար կորցնում էր իր երբեմնի եռուզեռը՝ դառնալով ավելի լուռ ու դատարկ։ Բնակչությունը կտրուկ նվազեց, և Դաստակերտը դարձավ փոքր բնակավայր՝ սոցիալական դժվարություններով։
Դաստակերտի բնակիչ Նահապետը, որը չցանկացավ նշել ազգանունը, այստեղ է ապրել գրեթե ամբողջ կյանքը՝ արդեն 68 տարի։ Նրա համար այս բնակավայրը պարզապես բնակության վայր չէ։
«Շենքերը ամբողջությամբ կան, բայց դատարկ են մնացել… մի ժամանակ այստեղ մոտ 7000 մարդ էր ապրում, հիմա հնաբնակներից հազիվ 60 հոգի ենք մնացել։ Դպրոցն էլ են ուզում փակել, իսկ եթե դա էլ փակեն, հետո ի՞նչ կլինի այս գյուղի հետ… ես զբաղվում եմ անասնապահությամբ ու մեղվաբուծությամբ, իմ համար ամեն ինչ ունեմ ապրելու համար, բայց մնացածը՞… մնացած մարդիկ ինչպե՞ս ապրեն, հատկապես թոշակառուները, որոնք այլևս ոչ մի հնարավորություն չունեն», - ասում է պարոն Նահապետը։
Դաստակերտի բնակիչ Նահապետը, որը չցանկացավ նշել ազգանունը, այստեղ է ապրել գրեթե ամբողջ կյանքը՝ արդեն 68 տարի։ Նրա համար այս բնակավայրը պարզապես բնակության վայր չէ։
«Շենքերը ամբողջությամբ կան, բայց դատարկ են մնացել… մի ժամանակ այստեղ մոտ 7000 մարդ էր ապրում, հիմա հնաբնակներից հազիվ 60 հոգի ենք մնացել։ Դպրոցն էլ են ուզում փակել, իսկ եթե դա էլ փակեն, հետո ի՞նչ կլինի այս գյուղի հետ… ես զբաղվում եմ անասնապահությամբ ու մեղվաբուծությամբ, իմ համար ամեն ինչ ունեմ ապրելու համար, բայց մնացածը՞… մնացած մարդիկ ինչպե՞ս ապրեն, հատկապես թոշակառուները, որոնք այլևս ոչ մի հնարավորություն չունեն», - ասում է պարոն Նահապետը։
Դաստակերտի միջնակարգ դպրոցը, որը նախատեսված է ավելի քան 300 աշակերտի համար, այսօր ունի 6 աշակերտ. բնակչության թիվը կտրուկ է նվազել։ Դպրոցում դասավանդելու համար ուսուցիչների մի մասը գալիս է այստեղ Սիսիանի համայնքի Ալխաթյան գյուղից։ Թեպետ Դաստակերտի համայնքապետ Նաիրի Ֆիլոսյանի խոսքով վերջերս վերանորոգվել է դպրոցի տանիքը, սակայն այն գրեթե լքված վիճակում է։
Այսօր Դաստակերտում չեն գործում կոմբինատն ու գործարանը, սակայն պահպանվել է արտադրական թափոնների պոչամբարը։
Ըստ Հետքի՝ Շրջակա միջավայրի նախարարության տվյալներով՝ Դաստակերտի պոչամբարը զբաղեցնում է շուրջ 9 հեկտար տարածք, որտեղ կուտակված է մոտ 1 միլիոն տոննա խտանյութի մնացորդ։
«ԷկոԼուր» տեղեկատվական ՀԿ-ի նախագահ Ինգա Զարաֆյանի խոսքով՝ այդ զանգվածը պարունակում է վտանգավոր նյութեր, որոնք տարիներ շարունակ ներթափանցում են շրջակա միջավայր։
«Պոչամբարը մինչև այսօր չի փակվել և չի ենթարկվել ռեկուլտիվացիայի, ինչի հետևանքով արտահոսքերը վտակներով հասնում են Այրի գետ, այնտեղից՝ Տոլորսի ջրամբար։ Իմ գնահատմամբ՝ այս գործընթացը 1975 թվականից շարունակվող «քրոնիկ թունավորում» է ջրային պաշարների համար, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն թե՛ էներգետիկայի, թե՛ ոռոգման համակարգի համար», – ընդգծում է տիկին Զարաֆյանը։
Ըստ Հետքի՝ Շրջակա միջավայրի նախարարության տվյալներով՝ Դաստակերտի պոչամբարը զբաղեցնում է շուրջ 9 հեկտար տարածք, որտեղ կուտակված է մոտ 1 միլիոն տոննա խտանյութի մնացորդ։
«ԷկոԼուր» տեղեկատվական ՀԿ-ի նախագահ Ինգա Զարաֆյանի խոսքով՝ այդ զանգվածը պարունակում է վտանգավոր նյութեր, որոնք տարիներ շարունակ ներթափանցում են շրջակա միջավայր։
«Պոչամբարը մինչև այսօր չի փակվել և չի ենթարկվել ռեկուլտիվացիայի, ինչի հետևանքով արտահոսքերը վտակներով հասնում են Այրի գետ, այնտեղից՝ Տոլորսի ջրամբար։ Իմ գնահատմամբ՝ այս գործընթացը 1975 թվականից շարունակվող «քրոնիկ թունավորում» է ջրային պաշարների համար, որոնք կարևոր նշանակություն ունեն թե՛ էներգետիկայի, թե՛ ոռոգման համակարգի համար», – ընդգծում է տիկին Զարաֆյանը։
Խորհրդային տարիներին Դաստակերտում գործել է հիվանդանոց, որը սպասարկել է հանքավայրի աշխատողներին և քաղաքի բնակչությանը։ 1985 թվականին բնակչության շարունակական նվազման հետևանքով բուժհաստատությունը փակվեց։ Այսօր բնակիչները հիմնականում օգտվում են Սիսիանի կամ Գորիսի բուժհաստատություններից։
Լուսանկարները՝ Միլենա Մարտիրոսյանի
Տարեց մարդիկ հիշում են ԽՍՀՄ տարիները՝ որպես գյուղի ամենաակտիվ շրջանը։ Նրանց խոսքով՝ այն ժամանակ կոմբինատը աշխատում էր լիարժեք, մարդիկ ունեին կայուն աշխատանք, իսկ Դաստակերտը լի էր կյանքով․ նոր շենքեր էին կառուցվում, և բնակչությունը անընդհատ աճում էր։ Գյուղում կար համախմբվածություն, մարդիկ օգնում էին միմյանց, և ապագան ավելի կայուն էր թվում։
Գրեթե մոռացված նախկին արդյունաբերական փոքրիկ քաղաքը հայաստանյան շրջագայության ժամանակ ուսումնասիրել է գիտնական, հետազոտող Մարիա Գունկոն:
ԵՊՀ սոցիոլոգիայի ֆակուլտետի առաջատար գիտաշխատող Մարիա Գունկոյի բնութագրմամբ՝ Դաստակերտը անսպասելիորեն սյուրռեալիստական է թվում։ Եթե Դաստակերտը ներկայացներ անծանոթ մեկին, ապա կբնութագրեր այն որպես մեկուսացած, դատարկված և նյութական առումով աղքատիկ վայր՝ լքված կղզու պես՝ չնայած իր քաղաքային հատկություններին։
«Այն իսկապես առանձնահատուկ է Հայաստանի քաղաքային աշխարհագրության մեջ իր կառուցապատված միջավայրով, հատկապես փայտե բնակելի ճարտարապետությամբ։ Փայտե շինարարությունը հազվադեպ է հայկական քաղաքներում, և հենց դա Դաստակերտին տալիս է մի յուրահատուկ հյուսվածք՝ տեսողական, տարածական և նույնիսկ կլիմայական առումով, որը դուրս է քարից և բետոնից ձևավորված գերիշխող միջավայրից», - նշում է Մարիա Գունկոն։
Գրեթե մոռացված նախկին արդյունաբերական փոքրիկ քաղաքը հայաստանյան շրջագայության ժամանակ ուսումնասիրել է գիտնական, հետազոտող Մարիա Գունկոն:
ԵՊՀ սոցիոլոգիայի ֆակուլտետի առաջատար գիտաշխատող Մարիա Գունկոյի բնութագրմամբ՝ Դաստակերտը անսպասելիորեն սյուրռեալիստական է թվում։ Եթե Դաստակերտը ներկայացներ անծանոթ մեկին, ապա կբնութագրեր այն որպես մեկուսացած, դատարկված և նյութական առումով աղքատիկ վայր՝ լքված կղզու պես՝ չնայած իր քաղաքային հատկություններին։
«Այն իսկապես առանձնահատուկ է Հայաստանի քաղաքային աշխարհագրության մեջ իր կառուցապատված միջավայրով, հատկապես փայտե բնակելի ճարտարապետությամբ։ Փայտե շինարարությունը հազվադեպ է հայկական քաղաքներում, և հենց դա Դաստակերտին տալիս է մի յուրահատուկ հյուսվածք՝ տեսողական, տարածական և նույնիսկ կլիմայական առումով, որը դուրս է քարից և բետոնից ձևավորված գերիշխող միջավայրից», - նշում է Մարիա Գունկոն։
Լուսանկարները՝ Մարիա Գունկոյի
Աշխարհագետը նշում է, որ Դաստակերտի նման բնակավայրը գիտնականները կոչում են «քաղաքային զոհաբերվող գոտի»՝ արդյունահանողների կողմից ստեղծված տարածք։ Գիտական գրականության մեջ «զոհաբերվող գոտին» մի վայր է, որը այլ վայրերում գտնվող շահերի օգտին համակարգված շահագործման պատճառով սպառվել է՝ էկոլոգիական, տնտեսական և սոցիալական առումով։
«Այսօր մենք ականատես ենք լինում քաղաքի և գյուղի միջև սահմանների ջնջմանը, ինչպես նաև քաղաքային անհավասարությունների գլոբալացմանը։ Դաստակերտը հենց այդ սահմանագծում է գտնվում: Այն մի ժամանակ ուներ քաղաքային ենթակառուցվածք և քաղաքային ծագում, բայց նրա խտությունը, տնտեսությունն ու սոցիալական հյուսվածքը այնքան են նոսրացել, որ ոչ մի կատեգորիա լիովին չի կարող դրանք ներառել», - հավելում է Մարիա Գունկոն։
Չնայած տնտեսական պայմաններին՝ Արցախյան պատերազմից և Ադրբեջանում հայերի բռնաճնշումներից հետո այստեղ տեղափոխված ընտանիքների մի մասն առ այսօր ապրում է Դաստակերտում։
«Բարդ է հիմա վիճակը․ այսօր գրեթե աշխատանք չկա, ոչ մի կայուն հնարավորություն չկա, գյուղը դատարկվում է», - նշում է Դաստակերտի բնակիչ Կարինեն /անունը փոփոխված է/, որն այստեղ է տեղափոխվել Ադրբեջանում բռնաճնշումների հետևանքով։
Կարինեն նշում է, որ դեռ 1989 թվականին են արտագաղթել Բաքվից և այստեղ հաստատվել են հողագործությամբ զբաղվելու համար՝ հուսալով, որ մի օր կրկին զարթոնք կապրի հանքարդյունաբերությունը, և Դաստակերտը կվերածնվի։
«Այսօր մենք ականատես ենք լինում քաղաքի և գյուղի միջև սահմանների ջնջմանը, ինչպես նաև քաղաքային անհավասարությունների գլոբալացմանը։ Դաստակերտը հենց այդ սահմանագծում է գտնվում: Այն մի ժամանակ ուներ քաղաքային ենթակառուցվածք և քաղաքային ծագում, բայց նրա խտությունը, տնտեսությունն ու սոցիալական հյուսվածքը այնքան են նոսրացել, որ ոչ մի կատեգորիա լիովին չի կարող դրանք ներառել», - հավելում է Մարիա Գունկոն։
Չնայած տնտեսական պայմաններին՝ Արցախյան պատերազմից և Ադրբեջանում հայերի բռնաճնշումներից հետո այստեղ տեղափոխված ընտանիքների մի մասն առ այսօր ապրում է Դաստակերտում։
«Բարդ է հիմա վիճակը․ այսօր գրեթե աշխատանք չկա, ոչ մի կայուն հնարավորություն չկա, գյուղը դատարկվում է», - նշում է Դաստակերտի բնակիչ Կարինեն /անունը փոփոխված է/, որն այստեղ է տեղափոխվել Ադրբեջանում բռնաճնշումների հետևանքով։
Կարինեն նշում է, որ դեռ 1989 թվականին են արտագաղթել Բաքվից և այստեղ հաստատվել են հողագործությամբ զբաղվելու համար՝ հուսալով, որ մի օր կրկին զարթոնք կապրի հանքարդյունաբերությունը, և Դաստակերտը կվերածնվի։
«Դաստակերտի երիտասարդները հեռանում են՝ աշխատանքային և գյուղատնտեսական հնարավորությունների պակասի պատճառով, քանի որ համայնքը վարելահողեր չունի և սահմանափակվում է միայն տնամերձ հողամասերով։ Մնացածների մեծ մասը ապրում է նպաստների և թոշակների շնորհիվ», - ասում է Կարինեն։
Լուսանկարները՝ Մարիա Գունկոյի
Դաստակերտի վարչական շրջանի ղեկավար Նաիրի Ֆիլոսյանը համայնքի ապագան կապում է հանքարդյունաբերության հետ։ Նրա համոզմամբ՝ բնակավայրի ճակատագիրը մեծապես կախված է պղնձամոլիբդենային հանքավայրի շահագործումից։
«Որպես համայնքի ղեկավար՝ ինձ մտահոգում է այն, որ աշխատանք չլինելու պատճառով բնակչությունը աստիճանաբար նվազում է»,- ասում է նա։
Ֆիլոսյանը ծնվել և մինչ այսօր ապրում է Դաստակերտում։ Նրա խոսքով՝ ճիշտ կազմակերպելու դեպքում Դաստակերտը կարող է կրկին ոտքի կանգնել՝ վերականգնելով իր երբեմնի ակտիվությունն ու կենսունակությունը, դառնալով տեղ, որտեղ մարդիկ կունենան կայուն եկամուտ և ապագայի նկատմամբ վստահություն։
«Որպես համայնքի ղեկավար՝ ինձ մտահոգում է այն, որ աշխատանք չլինելու պատճառով բնակչությունը աստիճանաբար նվազում է»,- ասում է նա։
Ֆիլոսյանը ծնվել և մինչ այսօր ապրում է Դաստակերտում։ Նրա խոսքով՝ ճիշտ կազմակերպելու դեպքում Դաստակերտը կարող է կրկին ոտքի կանգնել՝ վերականգնելով իր երբեմնի ակտիվությունն ու կենսունակությունը, դառնալով տեղ, որտեղ մարդիկ կունենան կայուն եկամուտ և ապագայի նկատմամբ վստահություն։
~